ساواک بدنام؛ میراث سرکوب و شکنجه در حکومت پهلوی
روایتی از ساختار امنیتی حکومت شاه و سرنوشت شکنجهگران آن
ساواک شاه در سال ۱۳۳۵ و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تأسیس شد. حکومت پهلوی این نهاد را برای تثبیت سلطنت و سرکوب مخالفان سیاسی ایجاد کرد. نخستین رئیس ساواک، سپهبد تیمور بختیار بود. او نقش مهمی در سرکوب نیروهای ملی، هواداران محمد مصدق، اعضای انقلابی و مستقل حزب توده مثل وارطان و افسران مخالف حکومت داشت.
تیمور بختیار؛ از بنیانگذار ساواک تا قربانی آن
تیمور بختیار پس از اختلاف با محمدرضا شاه، از قدرت کنار گذاشته شد و به لبنان گریخت. او مدتی در زندان بیروت زندانی بود. در همان دوران، نامهای به آیتالله حاجآقا بزرگ تهرانی نوشت و از او درخواست کمک کرد. در کتاب «در پس پرده تزویر» آمده است که حاجآقا بزرگ تهرانی در پاسخ به او گفت: «پسرم، محمدرضا را زیر شکنجه کشتی».
بختیار پس از آزادی، به عراق رفت و خود را مخالف حکومت شاه معرفی کرد. با این حال، ساواک در اطراف او نفوذ کرد. عباسعلی شهریاری، که به «مرد هزار چهره» مشهور بود، در عملیات نزدیک شدن به بختیار نقش مهمی داشت. سرانجام تیمور بختیار در ۱۶ مرداد ۱۳۴۹، در نزدیکی مرز ایران و عراق ترور شد؛ به دست همان دستگاهی که خود در شکلگیری آن نقش اصلی داشت.
رؤسای ساواک و گسترش ساختار سرکوب
پس از تیمور بختیار، حسن پاکروان ریاست دستگاه شکنجه و ترور را برعهده گرفت. سپس سپهبد نعمتالله نصیری، از عوامل فعال کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به ریاست این سازمان رسید. در همان دوره، پرویز ثابتی به عنوان یکی از مقامهای ارشد امنیتی شناخته شد. بعدها سپهبد ناصر مقدم ریاست این ارگان جهنمی را برعهده گرفت. برخی منابع از ارتباط او با چهرههایی مانند محمد بهشتی و مرتضی مطهری خبر دادهاند.
شکنجهگران مشهور ساواک بدنام شاه
نام شماری از مأموران و بازجویان ساواک بدنام شاه در خاطرات زندانیان سیاسی و اسناد منتشرشده آمده است. از جمله این افراد میتوان به پرویز ثابتی، عطارپور با نام مستعار «دکتر حسینزاده»، هوشنگ ازغندی معروف به «دکتر منوچهری»، ناصر خدایاری مشهور به «طهرانی» و حسینی، رئیس زندان، اشاره کرد.
در گزارشهای منتشرشده از زندانهای دوران شاه، روایتهای متعددی از شکنجه زندانیان سیاسی وجود دارد. خبرنامه جبهه ملی ایران در دیماه ۱۳۵۰ نوشت که مهندس اصغر بدیعزادگان را روی اجاق برقی نشاندند و شدت سوختگی به نخاع او رسید. این گزارش میگوید او چندین بار تحت عمل جراحی قرار گرفت و توانایی راه رفتن را از دست داد. پرویز ثابتی از شکنجه گران معروف شخصا مهدی رضایی گل سرخ انقلاب را مورد شکنجه قرار داد که بخشی از اعمال شنیع او قابل بیان کردن نیست.
روشهای شکنجه در ساواک
گزارشهای مربوط به ساواک بدنام شاه از استفاده گسترده از شکنجه حکایت دارند. شوک الکتریکی، دستبند قپانی، شلاق، کشیدن ناخن، بیخوابی اجباری و سوزاندن با اجاق برقی از جمله روشهایی بود که زندانیان سیاسی از آن یاد کردهاند. برخی زندانیان زیر شکنجه جان باختند. نامهایی مانند فاطمه امینی، بهروز دهقانی و محمد دزیانی در میان قربانیان ذکر شده است. در 30 فروردین سال ۱۳۵۴ پرویز ثابتی به همراه چند شکنجه گر ۹زندانی فدایی و مجاهد را تیرباران کردند و سپس سناریوی فرار را مطرح کردند که روی این جنایت را بپوشانند، اما تهرانی بعد از دستگیری پرده از این جنایت برداشت.
بهمن نادریپور، مشهور به «تهرانی»، پس از انقلاب در مصاحبهای مدعی شد که مأموران این نهاد جنایت و شکنجه برخی دانشجویان مخالف را با اجبار وادار به خوردن قرص سیانور میکردند و سپس آنان را به سمت بهشت زهرا منتقل میکردند.
محدودیتهای سیاسی و فرهنگی دوران شاه
در دوران حکومت پهلوی، بسیاری از کتابها، روزنامهها و فعالیتهای سیاسی ممنوع بودند. نیروهای امنیتی حتی نگهداری برخی کتابها را جرم تلقی میکردند و افراد زیادی به دلیل فعالیتهای سیاسی یا فرهنگی بازداشت شدند. در مقابل، مراسم مذهبی مانند روضهخوانی، تعزیه و سینهزنی آزاد بود. حکومت پهلوی سلطنت را «موهبت الهی» معرفی میکرد و تلاش داشت مشروعیت سیاسی خود را حفظ کند.
انحلال ساواک و ادامه فعالیت برخی نیروها پس از انقلاب
در ماههای پایانی حکومت شاه، به دلیل افزایش نارضایتی عمومی، دولت وقت اعلام کرد ساواک بد نام و جهنمی شاه منحل شده است. با این حال، پس از انقلاب ۱۳۵۷ بخشی از نیروهای امنیتی و اطلاعاتی پیشین از جمله شیخ الاسلام جذب ساختار جدید شدند. ویدیوهایی از اعلام وفاداری برخی نیروهای سابق ارگان شکنجه گر بدنام شاه به حکومت تازهتأسیس جمهوری اسلامی در اینترنت منتشر شده است. این موضوع همواره محل بحث و جدل سیاسی بوده است.
ساواک؛ نماد سرکوب در حافظه تاریخی ایران
ساواک ارگان جهنمی شکنجه شاه در حافظه تاریخی بخش بزرگی از جامعه ایران به عنوان نماد سرکوب، بازداشت و شکنجه شناخته میشود. عملکرد این نهاد همچنان موضوع بحثهای سیاسی و تاریخی است و روایتهای مختلفی درباره نقش آن در تثبیت حکومت پهلوی و سرکوب مخالفان مطرح میشود.
منتقدان سلطنت معتقدند بازگشت نمادهای مرتبط با این ارگان جهنمی و شکنجه در برخی تجمعها یا فعالیتهای سیاسی، یادآور فضای خشن امنیتی دوران پیش از انقلاب است. آنان میگویند تجربه ساواک بدنام شاه همچنان یکی از تاریکترین بخشهای تاریخ معاصر ایران به شمار میرود.
🟢 #نه_شاه_نه_شیخ
🍏# مجاهدین_خلق ایران # کانونهای شورشی
🌳 # مریم رجوی #ایران
